Przez wiele lat badacze sądzili, że bierki wykonano z egzotycznych materiałów, takich jak kość słoniowa. Dopiero współczesne badania genetyczne przeprowadzone przez naukowców z Uniwersytetu Warszawskiego wykazały, że w rzeczywistości powstały one z kości zwierząt powszechnie występujących w Europie – konia, krowy i jelenia. To odkrycie zmieniło sposób interpretacji zabytku, sugerując, że mógł on powstać lokalnie lub w warsztacie działającym w obrębie europejskiej sieci handlowej, a niekoniecznie został importowany z odległych regionów świata.
Nie do końca jasne pozostaje, w jaki sposób szachy znalazły się w miejscu, gdzie je odkryto. Jedna z hipotez łączy je z działalnością kupców przemierzających szlaki handlowe, inna sugeruje związek z duchowieństwem – w pobliżu znajdował się bowiem klasztor dominikanów. Istnieje także teoria, że mogły być własnością osoby o wysokim statusie społecznym, dla której gra w szachy była nie tylko rozrywką, ale także symbolem prestiżu i wykształcenia.
Szczególnie interesujące jest to, że zestaw składa się z dwóch wyraźnie różniących się kompletów bierek. Jedne są wykonane staranniej, z głębokim i czytelnym ornamentem, drugie – bardziej schematycznie. Może to świadczyć o tym, że powstały w różnych warsztatach lub w różnym czasie, a następnie zostały połączone w jeden zestaw.
Szachy z Sandomierza są dziś jednym z najcenniejszych zabytków przechowywanych w muzealnych zbiorach i stanowią wyjątkowy przykład przenikania się kultur w średniowiecznej Europie. Ich historia pokazuje, że nawet niewielkie przedmioty codziennego użytku mogą być kluczem do zrozumienia wielkich procesów historycznych – handlu, migracji i wymiany idei.