Dzieciństwo i wykształcenie
Kazimierz Józef Marian Michałowski urodził się 14 grudnia 1901 r. w Tarnopolu w dawnym zaborze austriackim (obecnie Ukraina). Jego ojciec Marian Stanisław Michałowski był urzędnikiem i oficerem rezerwy, a matką była Kazimiera z d. Ostrowska. W 1918 r. ukończył z odznaczeniem tamtejsze gimnazjum klasyczne i wstąpił do wojska; brał udział w wojnie polsko‑bolszewickiej jako ochotnik. W latach 1921‑1924 studiował historię sztuki, archeologię klasyczną i filozofię na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Po uzyskaniu doktoratu (1926 r.) na temat Niobidów w sztuce greckiej oraz habilitacji (1931 r.) poświęconej portretom hellenistycznym i rzymskim z Delos, uzupełniał wiedzę na uczelniach w Berlinie, Heidelbergu, Paryżu, Rzymie i Atenach i uczestniczył w wykopaliskach École française d’Athènes w Delfach, na Tasos i na Delos.
Początki kariery naukowej
W 1931 r. Michałowski został docentem Uniwersytetu Józefa Piłsudskiego w Warszawie (później UW) i zorganizował tam Katedrę Archeologii Klasycznej. Z czasem przekształcił ją w Katedrę Archeologii Śródziemnomorskiej (1955 r.) i kierował nią do przejścia na emeryturę w 1972 r.. Dzięki jego inicjatywie polscy archeolodzy rozpoczęli w 1936 r. pierwsze polskie wykopaliska w Edfu w Egipcie; w latach 1936‑1939 prowadził tam polsko‑francuskie prace badawcze, które wprowadziły polską naukę do światowej egiptologii.
Udział w wojsku i II wojnie światowej
Michałowski był oficerem rezerwy piechoty Wojska Polskiego; przed wojną awansował do stopnia porucznika. W kampanii wrześniowej 1939 r. walczył w szeregach 5 Pułku Piechoty Legionów jako oficer informacyjny. 14 września 1939 r. dostał się do niemieckiej niewoli; po pobycie w obozie w Lienzu trafił do Oflagu II C Woldenberg. Tam współorganizował „Uniwersytet Woldenberski” – cykl wykładów i seminariów dla jeńców, ucząc m.in. hieroglifów i archeologii. Wolność odzyskał w styczniu 1945 r. i wrócił do Warszawy.
Odbudowa polskiej nauki i muzealnictwa po wojnie
Po powrocie Michałowski zaangażował się w odbudowę Uniwersytetu Warszawskiego i Muzeum Narodowego. W latach 1945–1947 był dziekanem Wydziału Humanistycznego UW, następnie prorektorem (1947–1948), a od 1945 r. kierownikiem Katedry Archeologii Śródziemnomorskiej. W Muzeum Narodowym w Warszawie organizował Galerię Sztuki Starożytnej (otwartą w 1949 r.) i następnie Galerię Faras (1972 r.), w której prezentował zabytki z własnych wykopalisk. Jako zastępca dyrektora muzeum w latach 1945‑1981 zarządzał również działem sztuki starożytnej.
Polskie Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej i ekspedycje
W 1956 r. Michałowski stworzył Zakład Archeologii Śródziemnomorskiej Polskiej Akademii Nauk, a trzy lata później – Polską Stację Archeologii Śródziemnomorskiej (obecnie Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW) w Kairze. Kierował nią do końca życia, traktując ją jako największe osiągnięcie. Dzięki jego wysiłkom polscy archeolodzy prowadzili badania w Egipcie, Sudanie, Syrii, na Cyprze i w Iraku. Był kierownikiem ekspedycji w Edfu, Myrmekionie (Krym), Tell Atrib w Egipcie, Palmyrze i Aleksandrii w Syrii oraz Nea Pafos na Cyprze; podczas akcji ratunkowej w Sudanie (1961‑1964) odkrył w Faras monumentalne malowidła wczesnochrześcijańskie, które sprowadził do Muzeum Narodowego w Warszawie. Znalezisko to przyczyniło się do powstania nowej dziedziny badań – nubiologii – której był prekursorem.
Działalność naukowa i międzynarodowa
Profesor Michałowski opublikował wiele prac z zakresu archeologii i historii sztuki, popularyzując przy tym wiedzę o starożytności. Tłumaczył książki, pisał artykuły dla czasopism, prowadził wykłady, dzięki którym zainteresowanie starożytnym Egiptem w Polsce znacząco wzrosło – na jego wykład o sztuce starożytnego Egiptu w Muzeum Narodowym w 1957 r. przyszło około 5000 słuchaczy. Zasiadał w wielu krajowych i zagranicznych akademiach, m.in. Accademia Nazionale dei Lincei, British Academy, Heidelberger Akademie der Wissenschaften oraz w międzynarodowych komitetach UNESCO, gdzie przewodził np. komisji ds. ratowania świątyń w Abu Simbel. Otrzymał tytuły doctor honoris causa uniwersytetów w Strasburgu (1965), Cambridge (1971) i Uppsali (1977).
Życie prywatne i dziedzictwo
W 1945 r. Michałowski poślubił Krystynę Baniewicz. W 1946 r. urodził im się syn, a w 1948 r. córka; po śmierci brata objął też opiekę nad bratankiem. Profesor mieszkał przy ul. Sewerynów w Warszawie, gdzie obecnie znajduje się pasaż jego imienia. Zmarł 1 stycznia 1981 r. w Warszawie i został pochowany na cmentarzu w Brwinowie.
Jako twórca polskiej szkoły archeologii śródziemnomorskiej, założyciel stacji archeologicznej w Kairze i odkrywca malowideł z Faras, Kazimierz Michałowski pozostawił trwałe dziedzictwo. Wychował wielu wybitnych archeologów, m.in. Karola Myśliwca, i spopularyzował badania nad starożytnymi kulturami. Jego dorobek jest przechowywany w Archiwum Muzeum Narodowego w Warszawie i wciąż inspiruje kolejne pokolenia badaczy.