Dzieciństwo i młodość

Józef Kostrzewski urodził się 25 lutego 1885 r. we wsi Węglewo (ówczesny powiat gnieźnieński) w rodzinie rolnika Teodora Stanisława i Elżbiety z Cichockich (córki powstańca listopadowego).
Od 1891 r. uczęszczał do szkoły katolickiej w Węglewie, a następnie do Królewskiego Gimnazjum w Ostrowie (1894–1897), gdzie angażował się w organizacje patriotyczne; z powodu braku promocji został przeniesiony do gimnazjum w Gnieźnie.
W gimnazjum działał w tajnych towarzystwach samokształceniowych (m.in. Towarzystwo Tomasza Zana) oraz w Stowarzyszeniu Religijno‑Patriotycznym „Eleusis” i pod pseudonimem „Wielki Eleuteryk” propagował abstynencję; za tę działalność został usunięty ze szkoły i maturę zdał w 1907 r. w królewskim gimnazjum w Poznaniu.

Edukacja i początki kariery

Po maturze rozpoczął studia medyczne na Uniwersytecie Wrocławskim, chcąc zwalczać alkoholizm, ale w 1909 r. został aresztowany w Warszawie za udział w zjeździe filomackim; nie zaliczył drugiego roku studiów, a po śmierci matki przeniósł się do Krakowa.
W latach 1909‑1910 studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim filozofię, prehistorię, etnografię, historię sztuki i lingwistykę; był sekretarzem stowarzyszenia abstynenckiego „Wyzwolenie” i redagował czasopismo o tej samej nazwie.
Od 1910 r. kontynuował studia prehistoryczne w Berlinie pod kierunkiem Gustafa Kossiny. Pracował jako asystent w Królewskim Muzeum Etnograficznym oraz w Märkisches Museum w Berlinie, a z polecenia Tadeusza Zgierskiego‑Strumiłły prowadził też własne badania w British Museum w Londynie.
W 1911 r. poślubił Jadwigę Wróblewską i opublikował pierwszą książkę Wielkopolska w czasach prehistorycznych (1914); w tym samym roku obronił doktorat na Uniwersytecie Fryderyka Wilhelma w Berlinie. W 1918 r. habilitował się na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie na podstawie pracy o pradziejach Wielkopolski.

Uniwersytet Poznański i teoria autochtoniczna

Po powrocie do Poznania w 1914 r. został asystentem w Muzeum im. Mielżyńskich i włączył się w organizowanie Wszechnicy Piastowskiej, przekształconej później w Uniwersytet Poznański. W 1919 r. objął katedrę prehistorii tego uniwersytetu, którą kierował (z przerwami) przez ponad cztery dekady.
Uczony był jednym z twórców teorii autochtonicznej w polskiej archeologii. Dowodził, że Słowianie są autochtoniczną ludnością ziem polskich od epoki brązu; w polemikach z Gustafem Kossiną i Bolkiem von Richthofenem przeciwstawiał się tezie o germańskim pochodzeniu kultur łużyckiej i pomorskiej.
Jego interpretacje miały duże znaczenie w walce o polskie prawa do ziem zachodnich i wywoływały sprzeciw niemieckiej dyplomacji. W 1935 r. ostrzegano go, aby w czasie konferencji w Oslo nie poruszał kwestii kontrowersyjnych dla delegatów niemieckich, lecz Kostrzewski nadal w swoich publikacjach krytykował retorykę nazistów.
Uczony opublikował ponad 900 prac z zakresu epoki brązu, okresu lateńskiego i wczesnego średniowiecza, w tym syntezy Kultura prapolska (1947) i Wielkopolska w pradziejach (1955). Zajmował się także kartografią archeologiczną i popularyzacją wyników badań.

Odkrycie i badania osady w Biskupinie

Jesienią 1933 r. nauczyciel Walenty Szwajcer zauważył na półwyspie jeziora Biskupińskiego wbite w ziemię pali i poinformował o tym prof. Kostrzewskiego.
Kostrzewski przybył na miejsce 18 października 1933 r. i po analizie ceramiki określił znalezisko jako nawodną osadę z epoki żelaza (700–500 p.n.e.), związaną z kulturą łużycką.
W 1934 r. rozpoczął planowe wykopaliska w Biskupinie wraz ze swoim asystentem Zdzisławem Rajewskim; w pierwszym sezonie odsłonięto ok. 500 m² osady, a w kolejnych latach prace kontynuowano z udziałem studentów i specjalistów różnych dziedzin.
Biskupin stał się jednym z najsłynniejszych odkryć archeologicznych w Polsce i symbolem prahistorii; Kostrzewski stosował innowacyjne metody interdyscyplinarne i popularyzował wyniki w prasie, dzięki czemu uzyskał szerokie wsparcie finansowe.
W trakcie badań ustalił, że osada powstała na przełomie epoki brązu i żelaza, była otoczona wałem obronnym i składała się z trzynastu rzędów domów; prowadzone tam prace stały się też początkiem polskiej archeologii podwodnej.

II wojna światowa i okres okupacji

Po wybuchu wojny we wrześniu 1939 r. niemieckie władze wprowadziły na Uniwersytecie Poznańskim archeologów w mundurach SS i konfiskowały zbiory; Kostrzewski został wpisany na listę wrogów III Rzeszy, gdyż jego prace podważały niemiecką narrację.
Zmuszony do ukrywania się, wraz z rodziną tułał się po Polsce, a następnie znalazł schronienie w majątku Klemensówka k. Niska u Alfreda Wielopolskiego, gdzie od 1941 do 1943 r. pracował jako nauczyciel domowy i pisał swoje najważniejsze książki, m.in. Kultura prapolska oraz Wielkopolska w pradziejach.
Dzięki wsparciu Kasy im. Mianowskiego oraz przyjaciół przetrwał okupację; jego najmłodszy syn Przemysław zginął w Auschwitz w 1941 r..

Powrót do pracy i losy powojenne

W marcu 1945 r. Kostrzewski wrócił do Poznania, reaktywował Muzeum Wielkopolskie (przemianowane na Muzeum Prehistoryczne) i wznowił wykłady na Uniwersytecie Poznańskim.
Kontynuował badania w Biskupinie, Gnieźnie i na Ostrowie Tumskim; był aktywny w życiu publicznym, wspierał powstawanie nowych ośrodków akademickich oraz ruchy patriotyczne. W 1946 r. odwiedził Biskupin, aby wznowić wykopaliska.
W 1949 r. w wyniku stalinowskich represji odebrano mu kierownictwo Muzeum Prehistorycznego, ograniczono możliwości wyjazdów za granicę i zmuszono do przejścia na emeryturę; pomimo usunięcia z uczelni prowadził dalej wykłady i prace naukowe.
Podczas „odwilży” po 1956 r. przywrócono go na stanowisko profesora Uniwersytetu Poznańskiego; w 1957 r. został członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Nauk, a w 1965 r. otrzymał tytuł doktora honoris causa macierzystej uczelni oraz innych polskich i zagranicznych uniwersytetów.
Jego stan zdrowia pogarszał się – w 1958 r. przeszedł zawał serca, a w 1968 r. udar mózgu, lecz kontynuował działalność naukową i organizacyjną, m.in. przygotowując referat „50 lat archeologii prehistorycznej w Polsce”.

Dorobek naukowy, wyróżnienia i życie prywatne

Kostrzewski zajmował się badaniami nad epoką brązu, kulturą łużycką i wczesnym średniowieczem; uważał, że osadnictwo słowiańskie nad Odrą i Wisłą sięga co najmniej 1500 lat p.n.e..
Opublikował ok. 900 prac, w tym 11 syntez i monografii; prowadził liczne wykopaliska w Biskupinie (od 1934), Gnieźnie (od 1936) i Poznaniu (od 1938).
Oprócz nagrody naukowej Polskiej Akademii Nauk i odznaczeń państwowych otrzymał honorowe doktoraty Uniwersytetu Jagiellońskiego i Uniwersytetu Humboldta w Berlinie.
Prywatnie był mężem Jadwigi z Wróblewskich i ojcem trojga synów (Zbigniew, Bogdan, Przemysław) oraz córki Marii; najmłodszy syn zginął w Auschwitz.

Śmierć i dziedzictwo

Józef Kostrzewski zmarł 19 października 1969 r. w swoim domu w Strzeszynku pod Poznaniem i został pochowany na cmentarzu parafialnym w Smochowicach. Jego pamiętnik Z mego życia (wydany 1970) oraz liczne publikacje popularyzują wiedzę o pradziejach ziem polskich. Pozostaje ojcem polskiej prehistorii; jego teza o autochtoniczności Słowian była długo dyskutowana i – choć krytykowana przez wielu badaczy – wywarła ogromny wpływ na rozwój archeologii w Polsce i świadomość historyczną społeczeństwa.

prof. Józef Kostrzewski

1885–1969

współtwórca Uniwersytetu Poznańskiego i odkrywca osady w Biskupinie