Dzieciństwo i edukacja
Witold Antoni Florian Pius Hensel urodził się 29 marca 1917 r. w Gnieźnie w wielodzietnej rodzinie Maksymiliana i Marianny (z Formanowiczów). Był najmłodszym z dziesięciorga rodzeństwa. W rodzinnej miejscowości ukończył gimnazjum i wcześnie zainteresował się archeologią. Już jako student archeologii na Uniwersytecie Poznańskim w latach 1930‑tych brał udział w badaniach wykopaliskowych i publikował pierwsze artykuły, m.in. o rybołówstwie mieszkańców Biskupina czy przedmiotach drewnianych z grodu kultury łużyckiej.
Kariera akademicka i działalność naukowa
Po II wojnie światowej Hensel stał się jednym z liderów polskiej archeologii. W latach 1951–1956 był profesorem Uniwersytetu Poznańskiego, a od 1954 r. równocześnie profesorem Uniwersytetu Warszawskiego. W 1953 r. utworzono Instytut Historii Kultury Materialnej PAN (obecnie Instytut Archeologii i Etnologii PAN); od 1954 r. Hensel pełnił funkcję dyrektora tej placówki aż do 1989 r., organizując w jego strukturach ogólnopolski program badań nad wczesnym średniowieczem.
Hensel współpracował z prof. Józefem Kostrzewskim i poznańską szkołą archeologiczną, tworząc koncepcję tzw. „archeologii słowiańskiej”. Był współorganizatorem i pierwszym prezesem Unii Archeologii Słowiańskiej (1965‑1967) oraz od 1965 r. pełnym członkiem Polskiej Akademii Nauk. Prowadził lub nadzorował liczne wykopaliska: w Polsce (m.in. Poznań 1954‑1989 i Kruszwica), w Bułgarii, Francji, Algierii, Jugosławii oraz Włoszech. Jego badania dotyczyły m.in. początków grodów piastowskich (Gniezno, Poznań, Kruszwica), rozwoju miast słowiańskich oraz wczesnośredniowiecznej kultury materialnej. W 1946 r. opublikował broszurę „Potrzeba przygotowania wielkiej rocznicy”, w której postulował szeroko zakrojone prace wykopaliskowe przed zbliżającym się milenium państwa polskiego; dzięki temu powstał program badań, który zaowocował licznymi odkryciami w Gnieźnie i Poznaniu.
W dorobku Hensla znalazło się ponad 800 prac i publikacji, w tym książki popularyzujące wiedzę o początkach Polski: „Polska przed tysiącem lat” (1960), „Słowiańszczyzna wczesnośredniowieczna. Zarys kultury materialnej” (1952), „Najdawniejsze stolice Polski” (1960) czy „Archeologia o początkach miast słowiańskich” (1963). Publikował również w językach obcych, m.in. Die Slaven in frühen Mittelalter (1965) i La Naissance de la Pologne (1966).
Działalność organizacyjna i polityczna
Poza pracą naukową Hensel odgrywał ważną rolę w organizacji życia naukowego i publicznego. Był przewodniczącym Komitetu Inicjatyw Społecznych i Naukowych przy PAN i redaktorem naczelnym czasopisma „Archaeologia Polona”. W latach 1988‑1990 zasiadał w Radzie Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, a w latach 1986‑1989 był członkiem Ogólnopolskiego Komitetu Grunwaldzkiego. Włączył się też w działalność polityczną: od 1982 r. zasiadał w prezydium Tymczasowej Rady Krajowej Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego, a jako przedstawiciel Stronnictwa Demokratycznego był posłem na Sejm PRL IX kadencji (13 października 1985 – 3 czerwca 1989). Jako parlamentarzysta promował ochronę dziedzictwa kulturowego i rozwój badań archeologicznych.
Życie prywatne
Witold Hensel był żonaty z Marią z Chmielewskich. Mieli czworo dzieci: Zdzisława – archeologa‑metalurga i w późniejszych latach szefa kancelarii PAN, Leszka – dyplomatę, późniejszego ambasadora RP w Bośni i Hercegowinie, Barbarę Hensel‑Moszczyńską oraz Wojciecha – turkologa i tłumacza, który w latach 1992‑1997 był ambasadorem RP w Turcji.
Ostatnie lata i śmierć
Po przejściu na emeryturę Hensel nadal publikował i uczestniczył w życiu naukowym. Zmarł 22 listopada 2008 r. w Warszawie; 27 listopada został pochowany na cmentarzu Powązkowskim obok żony. Pozostawił po sobie ogromny dorobek naukowy i wychował liczne grono uczniów, kontynuujących jego program badań nad dziejami najdawniejszej Polski.