Wczesne życie i wykształcenie
Erazm Majewski urodził się 2 czerwca 1858 r. w Lublinie jako syn Hipolita Majewskiego i Marii z Zembrowskich. Rodzina Majewskich herbu Starża przeniosła się wkrótce do Warszawy, gdzie Erazm uczył się w prywatnej szkole przy ul. Widok, a następnie w Szkole Farmaceutycznej przy Warszawskim Towarzystwie Farmaceutycznym; szkołę tę ukończył w 1877 r. z bardzo dobrymi ocenami z botaniki, chemii i farmakognozji. Kolejne trzy lata spędził na praktyce w aptece „Schablowski” w Rydze, przygotowując się do przejęcia rodzinnej fabryki chemicznej. Choć podjął studia z farmacji na Uniwersytecie Warszawskim, przerwał je, gdy ojciec zachorował i musiał przejąć kierownictwo Warszawskiego Laboratorium Chemicznego „Hipolit Majewski i Synowie”.
Kariera przedsiębiorcy i zainteresowania przyrodnicze
Kierując fabryką farmaceutyczno‑kosmetyczną przy ul. Złotej 61 w Warszawie, Majewski odnosił sukcesy gospodarcze; dochody z laboratorium oraz z udziałów w fabryce ołówków prowadzonej przez jego brata Stanisława umożliwiły mu finansowanie własnych badań i kolekcji. Początkowo interesował się naukami przyrodniczymi, zwłaszcza entomologią; samodzielnie gromadził kolekcje owadów, publikował artykuły naukowe i opracował dwutomowy Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. Udzielał się również w etnografii oraz folklorystyce i współpracował z Janem Karłowiczem. Dzięki tym zainteresowaniom szybko wszedł do grona warszawskich intelektualistów, był współzałożycielem Muzeum Etnograficznego, Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości i Warszawskiego Towarzystwa Fotograficznego oraz kuratorem zbiorów Józefa Choynowskiego.
Samokształcenie i rozwój archeologii pradziejowej
Na przełomie lat 1880. i 1890. Majewski zainteresował się archeologią. Podobnie jak w naukach przyrodniczych był samoukiem; intensywnie powiększał bibliotekę archeologiczną, podczas podróży służbowych odwiedzał muzea, a dzięki korespondencji nawiązywał kontakty z archeologami, antropologami i numizmatykami. Dysponując własnym majątkiem, finansował wyprawy młodych badaczy i udzielał im merytorycznego wsparcia; dzięki niemu kariery rozpoczynali m.in. Stefan Krukowski, Leon Kozłowski, Marian Himner i Ludwik Sawicki. Majewski zbierał zabytki archeologiczne – początkowo sam prowadził powierzchniowe badania i wykopy, później ze względu na problemy kardiologiczne korzystał z pomocy krewnych i amatorów, kupował również okazy od kolekcjonerów i handlarzy. Jego kolekcja liczyła dziesiątki tysięcy artefaktów i dała podstawę do stworzenia prywatnego Muzeum Erazma Majewskiego (MEM) w mieszkaniu przy ul. Złotej 61, a następnie w gmachu Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych. Udostępnienie zbiorów szerokiej publiczności było wydarzeniem opisywanym przez warszawską prasę i przyczyniło się do popularyzacji archeologii.
Światowit, konserwacja zabytków i inne inicjatywy
W 1899 r. Majewski założył i finansował rocznik Światowit, który stał się głównym forum wymiany wyników badań archeologicznych i publikacji jego współpracowników. Prowadził też pracownię konserwatorską oraz opracował Wskazówki do konserwowania przedmiotów starożytnych (1908), w których opisał metody zabezpieczania i rekonstrukcji zabytków. Jego działania w zakresie ekspozycji, konserwacji i udostępniania zbiorów sprawiły, że uważany jest za jednego z czołowych polskich muzealników.
Profesor archeologii i późniejsze lata
W 1919 r. władze Uniwersytetu Warszawskiego zaproponowały Majewskiemu objęcie katedry archeologii przedhistorycznej. Choć nie miał formalnego wykształcenia humanistycznego, uzyskał pozytywne opinie profesorów i został mianowany profesorem zwyczajnym 7 października 1919 r.; kilkanaście tygodni później jego nominację podpisał Naczelnik Państwa Józef Piłsudski. Otrzymał również funkcję pierwszego prezesa Państwowego Grona Konserwatorów Zabytków Prehistorycznych. W kwietniu 1919 r. doznał udaru mózgu, po którym częściowo sparaliżowany nie mógł w pełni zrealizować planów dydaktycznych; mimo rehabilitacji konsekwentnie kontynuował działalność naukową.
W ostatniej dekadzie życia, obok archeologii, skupił się na ekonomii i socjologii. Owocem samokształcenia była czterotomowa Nauka o cywilizacji (1908–1914) oraz powieści fantastycznonaukowe Doktor Muchołapski i Profesor Przedpotopowicz, w których wykorzystał wiedzę entomologiczną i archeologiczną. Prowadził też szeroką działalność publicystyczną – redagował Światowit oraz (na prośbę chorego Jana Karłowicza) miesięcznik Wisła poświęcony krajoznawstwu i ludoznawstwu.
Życie prywatne, śmierć i upamiętnienie
Majewski pozostawał w małżeństwie z Lucyną z Bieńkowskich i miał troje dzieci. Odznaczał się szerokimi zainteresowaniami i rozległymi kontaktami naukowymi; wydał ponad 100 prac naukowych i recenzji. 23 kwietnia 1919 r. doznał wylewu krwi do mózgu, a 14 listopada 1922 r. zmarł w Warszawie z powodu zatoru tętnicy płucnej. Jego pogrzeb odbył się 18 listopada 1922 r. i miał charakter uniwersyteckiej ceremonii; zmarłego żegnali reprezentanci świata nauki, sztuki i polityki. Za zasługi w zakresie ochrony zabytków i popularyzacji nauki został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.
Znaczenie
Erazm Majewski należy do czołowych postaci w historii polskiej archeologii. Jako zamożny przedsiębiorca i samouk stworzył podstawy metodyczne prehistorii w Polsce i dał impuls do profesjonalizacji badań nad epoką kamienia. Jego muzeum oraz rocznik Światowit stanowiły ważne ośrodki dydaktyczne i publikacyjne, a szerokie kontakty międzynarodowe umożliwiły integrację polskich badaczy z europejskim środowiskiem. Choć formalny tytuł profesora otrzymał dopiero w 1919 r., wcześniej przez dziesięciolecia działał jako mecenas młodych uczonych i obrońca dziedzictwa archeologicznego.