Życiorys i dokonania
Urodzony w 1826 r. w zubożałej rodzinie szlacheckiej, Józef Łepkowski ukończył gimnazjum św. Anny i studiował filozofię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Jego żona Stanisława Libelt, córka działacza Karola Libelta, wspierała go w pracy naukowej.
Zaczął jako publicysta – już w latach 1840. pisał o zabytkach sztuki w „Przyjacielu Ludu” i współredagował z Ambrożym Grabowskim „Starożytności i pomniki Krakowa”. Podczas krótkiego pobytu na Śląsku redagował „Dziennik Górnoszląski”, a po powrocie skupił się na ochronie dziedzictwa. Jako członek Towarzystwa Naukowego Krakowskiego opracował głośną odezwę „w przedmiocie mogił i wykopalisk”, do której dołączył tablicę z wizerunkami urn i naczyń grobowych – dokument uznano za „jedną z najważniejszych czynności” Oddziału Archeologicznego.
Łepkowski organizował ekspedycje inwentaryzacyjne w Małopolsce, na Pomorzu i Litwie; dokumentował zabytki architektury i prehistorii. Z przyjaciółmi przygotował pierwsze wielkie wystawy starożytności w Krakowie (1858–59 i 1872). Propagował też ideę ujednoliconych map archeologicznych i brał udział w międzynarodowych kongresach.
Jako konserwator zabytków w Galicji nadzorował restauracje m.in. kościoła oo. Dominikanów, ołtarza Wita Stwosza w Bazylice Mariackiej i katedry wawelskiej. Dzięki jego staraniom na Skałce powstała krypta zasłużonych Polaków.
W 1863 r. uzyskał habilitację i został pierwszym profesorem archeologii w Polsce; jego wykłady obejmowały nie tylko prehistorię, lecz także historię sztuki, konserwatorstwo i nauki pomocnicze. W 1864 r. wprowadził studentów w zagadnienia słowiańskich grobów, heraldyki, numizmatyki i muzealnictwa, a zajęcia cieszyły się ogromną frekwencją.
Choć wybuch Powstania Styczniowego (1863) skomentował w listach jedynie jako „smutne wydarzenia”, jego praca była aktem patriotyzmu. W czasach zaborów bronił i popularyzował polskie dziedzictwo, walczył o autonomię nauki i dbał o to, by archeologia stała się narzędziem budowania tożsamości. Dzięki niemu na Uniwersytecie Jagiellońskim powstał Gabinet Archeologiczny, gromadzący dzieła sztuki i zabytki.
Józef Łepkowski zmarł w 1894 r., ale jego misja trwa – współczesna polska archeologia wciąż czerpie z jego idei ochrony przeszłości i patriotycznego zaangażowania.