Wczesne lata i edukacja
Leszek Kajzer urodził się 11 sierpnia 1944 r. w Milanówku. W wieku sześciu lat przeniósł się z rodziną do Łodzi, z którą pozostał związany przez całe życie. W 1962 r. rozpoczął studia na Wydziale Filozoficzno‑Historycznym Uniwersytetu Łódzkiego (kierunek archeologia) i już w trakcie studiów zainteresował się budownictwem obronnym; wcześniej badał jaskinie oraz okres rzymski, ale pod koniec studiów zdecydowanie skierował uwagę ku architekturze obronnej. Magisterium z archeologii uzyskał w 1967 r., pisząc pracę o stanie badań nad ciągłością osadnictwa pod kierunkiem prof. Konrada Jażdżewskiego.
Kariera naukowa
Po uzyskaniu tytułu magistra Kajzer został zaangażowany w Zakładzie Archeologii Polski Środkowej Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN i dołączył do Pracowni Historii Dawnego Uzbrojenia kierowanej przez prof. Andrzeja Nadolskiego. Tam współpracował przy katalogowaniu średniowiecznego uzbrojenia; efektem badań była publikacja „Uzbrojenie i ubiór rycerski w średniowiecznej Małopolsce”, która stanowiła podstawę jego doktoratu obronionego w 1973 r. . W 1978 r. przeniósł się na Uniwersytet Łódzki, gdzie uzyskał habilitację w 1980 r. na podstawie rozprawy Studia nad świeckim budownictwem obronnym województwa łęczyckiego w XIII–XVII wieku; tytuł profesora otrzymał w 1991 r..
Jako nauczyciel akademicki wprowadzał interaktywne formy zajęć, zachęcając studentów do krytycznego myślenia i dyskusji. Od roku akademickiego 1985/1986 prowadził seminaria doktorskie, podczas których omawiano różnorodne tematy związane z archeologią historyczną; pod jego opieką powstało ponad 16 doktoratów i dziesiątki prac magisterskich.
Tworzenie archeologii historycznej
Kajzer był jednym z inicjatorów archeologii historycznej w Polsce i propagował jej włączenie do programu studiów archeologicznych – do lat 1970. dydaktyka kończyła się na wczesnym średniowieczu. W 1992 r. objął kierownictwo Katedry Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego, a w 1996 r. doprowadził do utworzenia Instytutu Archeologii UŁ i został jego pierwszym dyrektorem, pełniąc tę funkcję do 2008 r.. W ramach Instytutu powołał pierwszą w Polsce Katedrę Archeologii Historycznej.
Badania i publikacje
Dominujący obszar badań Kajzera stanowiło archeologiczno‑architektoniczne badanie zamków, dworów obronnych, pałaców i obiektów sakralnych w Polsce i Europie. Prowadził liczne, długoletnie badania terenowe na ponad stu stanowiskach w całej Polsce – szczególnie na Ziemi Łęczyckiej, Sieradzkiej, Sandomierszczyźnie, Kujawach, Pomorzu Gdańskim, Górnym Śląsku i w Małopolsce – oraz w innych krajach europejskich, m.in. Wielkiej Brytanii, Danii, Hiszpanii, na Węgrzech i w Czechosłowacji. W badaniach tych uczestniczyli liczni współpracownicy z różnych dyscyplin, co sprzyjało interdyscyplinarnym interpretacjom.
Dorobek publikacyjny Leszka Kajzera jest imponujący: obejmuje blisko 600 pozycji, w tym 26 książek, a jego prace opublikowano w 15 krajach Europy i w Stanach Zjednoczonych. Najważniejszym dziełem jest „Leksykon zamków polskich” (Warszawa 2001), kompendium wiedzy castellologicznej. Napisał też podręczniki „Wstęp do badań archeologiczno‑architektonicznych” (Łódź 1984) i „Wstęp do archeologii historycznej w Polsce” (Łódź 1996), które do dziś są podstawowymi tekstami dla studentów. W monografii „Zamki i społeczeństwo” (Łódź 1993) przedstawił dzieje polskiego budownictwa obronnego od początków państwa do schyłku Rzeczypospolitej szlacheckiej. Opublikował również pionierską pracę „Dwory w Polsce. Od średniowiecza do nowożytności” (2010).
Działalność organizacyjna i społeczna
Oprócz pracy badawczej i dydaktycznej Kajzer angażował się w działalność organizacyjną. Był przewodniczącym Rady Naukowej Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, członkiem Polskiego Komitetu Narodowego ICOMOS, międzynarodowych stowarzyszeń castellologicznych Castrum Bene i Castella Maris Baltici, Rady Programowej Narodowego Instytutu Dziedzictwa, Komitetu Nauk Pre‑ i Protohistorycznych oraz rad naukowych wielu muzeów. Jego zaangażowanie w ochronę zabytków i dziedzictwa kulturowego sprawiało, że pozostawał aktywny w licznych instytucjach do końca życia.
Ostatnie lata i dziedzictwo
W 2008 r. Kajzer zrezygnował z kierowania Instytutem, ale nadal prowadził zajęcia i publikował do ostatnich dni. Zmarł 25 września 2016 r. w Łodzi, tego samego dnia zamykając swoją wieloletnią, etatową działalność w Instytucie Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego. Pozostawił po sobie setki prac naukowych, liczne pokolenia wychowanków oraz rozwiniętą dyscyplinę archeologii historycznej w Polsce. Pochowany został w Łodzi; jego wkład w polską kastellologię i ochronę dziedzictwa jest nieoceniony